Ինֆորմացիայի պակասը՝ խտրականության պատճառ

Ըստ պաշտոնական տվյալների՝ ՄԻԱՎ-ով ապրող մարդկանց հաշվարկային թիվը Հայաստանումառնվազն կրկնակի անգամ գերազանցում է հայտնաբերված դեպքերին: Սա վկայում է այն մասին, որ քաղաքացիների մեծ մասն իրականում խուսափում է ՄԻԱՎ-ի նկատմամբ հետազոտվելուց կամ սեփական կարգավիճակի մասին բարձրաձայնելուց:

Խնդրի պարզաբանման նպատակով զրուցել ենք «Իրական աշխարհ, իրական մարդիկ» հասարակական կազմակերպության մոնիթորինգի և վերահսկման մասնագետ Զորի Միքայելյանի և սոցաշխատող Լիլիթ Ալեքսանյանի հետ:

-Ինչու՞ են մարդիկ խուսափում հետազոտվելուց: Ինչո՞վ է դա պայմանավորված:

Զ. Մ. Երբ մենք հետազոտություն էինք կատարում արտագնա աշխատանքային միգրանտների և նրանց ընտանիքի անդամների հետ, բավականին հետաքրքիր երևույթներ բացահայտեցինք, որոնք պատճառ են հանդիսանում նաև չհետազոտվելու համար:

Առաջինն այն է, որ մարդիկ մտածում են, որ ՄԻԱՎ-ն իրենցից հեռու է, և անհավանական է, որ իրենք առնչվեն նման խնդրի:

Երկրորդ. մենք շղթայական ասոցիատիվ գիտափորձի միջոցով փորձեցինք պարզել, թե ինչ ասոցիացաներ է առաջացնում ՁԻԱՀ-ը (շատերին հայտնի որպես СПИД), քանի որ ՄԻԱՎ-ը մարդկանց գիտակցության մեջ այնքան էլ ընկալված չէ: Պատասխաններն էին՝ վախ, սարսափ, մահ... Եվ այս ասոցիացաներն այնքան խոր են արմատացած մարդկանց մոտ, որ նրանք ենթագիտակցորեն խուսափում են նույնիսկ խոսել այս թեմայով՝ մտածելով, որ այն իրենցից հեռու է:

Մյուս կողմից, մեր շատ քաղաքացիների և հատկապես աշխատանքային միգրանտների համար առողջությունն առաջնային արժեք չի դիտարկվում:

Բայց և այնպես, չենք կարող ժխտել, որ վերջին տարիներին հանրային գիտակցության մեջ որոշակի փոփոխություններ են կատարվել, և այն խարան-խտրականությունը, որը տարիներ առաջ դրսևորվում էր ՄԻԱՎ-ով ապրող մարդկանց նկատմամբ, այսօր այլևս առաջվանը չէ:

Իսկ ինչպե՞ս է դրսևորվում այդ խարան-խտրականությունը:

Զ.Մ. Նախ փորձենք հասկանալ, թե որտե՞ղ կարող է բացահայտվել մարդու ՄԻԱՎ կարգավիճակը: Ընդամենը մի քանի ոլորտներ կան, որտեղ մարդը պետք է բարձրաձայնի իր ՄԻԱՎ կարգավիճակի մասին. առաջինը ընտանիքն է, երկրորդը բուժհաստատություններում, իսկ աշխատաշուկայի տեսանկյունից՝ միայն ուժային կառույցներում աշխատանքի անցնելու դեպքում, քանի որ ՄԻԱՎ վարակն այն հիվանդությունների ցանկում է, որոնք պարտադիր ազատում կամ զորացրում են ենթադրում: Մնացած դեպքերում, ՄԻԱՎ-ով ապրող մարդիկ պարզապես չեն հայտնում իրենց կարգավիճակի մասին:

Եղել է դեպք, երբ աշխատանքային վայրում պատահաբար իմացել են աշխատողի ՄԻԱՎ կարգավիճակի մասին և նրան ապօրինաբար հեռացրել աշխատանքից: Իսկ այդ աշխատակիցը չի բարձրաձայնել այդ ապօրինության դեմ՝ վախենալով, որ իր կարգավիճակի մասին ավելի մեծ թվով մարդիկ կիմանան, և ինքն ավելի հաճախ խտրական վերաբերմունքի կարժանանա:

Ընդհանրապես մենք խարան-խտրականության երկու դրսևորման հետ գործ ունենք. արտաքին՝ երբ հանրություն է առանձնացնում մարդուն իրենից, և ներքին՝ երբ մարդն ինքն է իրեն առանձնացնում հասարակությունից: Նշեմ նաև, որ հիմնականում գիտելիքի պակասն է խարան-խտրականության պատճառ դառնում. Երբ մարդը չգիտի, ասենք, փոխանցման ուղիների մասին, կարող է նույնիսկ խուսափել ՄԻԱՎ-ով ապրող մարդու հետ նույն սեղանի շուրջ նստելուց կամ նույն սպասքից օգտվելուց, ինչն էլ իր հերթին բերում է ՄԻԱՎ-ով ապրող մարդկանց մեկուսացման:

-Որևէ խնդրի մասին հավաստի ինֆորմացիայի պակասը առաջ է բերում նաև տարատեսակ կարծրատիպեր: Կա՞ն այդպիսիք ՄԻԱՎ-ի հիմնախնդրի համատեքստում:

Լ. Ա. Իհարկե կան: Կարծրատիպերի, այսպես կոչված «առաջին խումբը» ՄԻԱՎ-ի փոխանցման ուղիների վերաբերյալ է, այն է՝ ՄԻԱՎ-ը փոխանցվում է կենցաղային շփման, միջատների խայթոցի, համբույրի միջոցով, օդակաթիլային եղանակով և այլն…

Մեկ այն կարծրատիպ է այն, որ ՄԻԱՎ վարակը համարվում է միայն կոնկրետ խմբի մարդկանց բնորոշ հիվանդություն՝ նույնասեռականներ, թմրանյութ օգտագործողներ, մարմնավաճառներ և այլն: Ինչպես նաև բազմաթիվ մարդիկ համոզված են, որ ՄԻԱՎ-ով ապրող մարդն անպայման արտաքնապես տարբերվում է մյուսներից, մինչդեռ դա իրականությանը չի համապատասխանում:

Տարածված թյուր կարծիքներից է նաև այն, որ տղամարդու պարագայում սեռական ճանապարհով վարակվելը համարվում է նորմալ, մինչդեռ կնոջ պարագայում շատ հաճախ հետևում է «անբարոյականի» պիտակը:

-Իսկ ի՞նչ է պետք անել այդ կարծրատիպերի վերացման ուղղությամբ:

Լ. Ա. Պետք է այս համատեքստում մի հետաքրքիր փաստ արձանագրեմ: Երբ մենք այս թեմաներով զրուցում ենք դպրոցի բարձր դասարանների աշակերտների հետ, նրանք շատ ավելի տեղեկացված են, ավելի հանդուրժող են, ավելի լավ են պատկերացնում հիվանդությունն ու ՄԻԱՎ-ով ապրող մարդկանց նկատմամբ ճիշտ վերաբերմունքն ու մոտեցումները, քան ավագ սերնդի ներկայացուցիչները, որոնց մոտ այդ կարծրատիպերն ավելի արմատացած են: Եվ այս տեսանկյունից դրական տեղաշարժ է նաև այն, որ այսօր արդեն իսկ դպրոցներում խոսում են նման թեմաներով:

-Իսկ ՄԻԱՎ-ով ապրող մարդիկ այսօր պատրա՞ստ են բաց դեմքով ներկայանալ հանրությանը կամ, օրինակ, ժուռնալիստներին:

Լ. Ա. Իհարկե ոչ, քանի որ հասարակությունը պատրաստ չէ ընդունելու նրանց: Եթե այսօր նույնիսկ որոշ դեպքերում բժիշկները չեն կարողանում պահպանել գաղտնիքը, ինչը նաև օրենքով սահմանված պարտականություն է, և մարդու կարգավիճակի մասին տեղեկատվությունը չտարածել: Պատկերացրեք ինչ կլինի, եթե այդ մասին իմանան մարդու հարևանները կամ հարազատները...

Սրա պատճառներից մեկն էլ այն է, որ մարդիկ տարիներ շարունակ հավաստի տեղեկատվություն չեն ունեցել, չեն իմացել, որ կարող են անանունության սկզբունքով անվճար հետազոտվել, չի եղել հակառետրովիրուսային բուժում, և մարդիկ ՄԻԱՎ-ն ուղղակիորեն ասոցացրել են մահվան հետ, ինչը խոր հետք է թողել նրանց ենթագիտակցության մեջ: Ու որքան էլ այսօր այդ մարդկանց տեղեկացնես ՄԻԱՎ-ի վերաբերյալ, կարող է գիտակցաբար հասկանան, սակայն ենթագիտակցական մակարդակում այդ վախը մնում է: Եվ նրանք կարող են ասել՝ ճիշտ է, գիտենք որ առօրյա շփման ընթացքում ՄԻԱՎ-ը չի փոխանցվում, բայց դե ամեն դեպքում, ապահովության համար, ես չեմ շփվի:

Որպես ամփոփում կնշե՞ք այն քայլերը, որոնք կարող են նվազեցնել խարան-խտրականության դրսևորումները:

Զ. Մ. Առաջին հերթին պետք է բարձրացնել հանրային իրազեկվածության մակարդակը: Պետք է բոլոր հնարավոր միջոցներով մարդկանց հավաստի ինֆորմացիա փոխանցել ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ հիմնախնդրի վերաբերյալ: Հանրությունը պետք է ի վերջո հանգի այն մտքին, որ ՄԻԱՎ-ով ապրող մարդը ոչնչով չի տարբերվում մյուսներից. Ընտանիք ունի, աշխատում է, հարկեր է վճարում և այլն, և այլն:

Մյուս կողմից, ՄԻԱՎ-ով ապրող մարդիկ իրենք պետք է կարողանան ներքուստ չտարանջատվել այս հասարակությունից, չմեկուսանալ և չկաշկանդվել բարձրաձայնել իրենց կարգավիճակի մասին:

Արման Ղազարյան