Ինչու՞, ի վերջո, փլուզվեց ՀՀ էներգետիկ համակարգը

Դեռևս ոչ հեռու անցյալում էներգետիկ համակարգը համարվում էր մեր երկրի համեմատաբար կայուն և կայացած ոլորտներից մեկը: Հիմնականում կախված լինելով որոշակի էներգետիկ հումքային ռեսուրսներից՝ բնական գազից և ուրանից, մեր էներգետիկ համակարգը 1996թվ.-ից, երբ վերագործարկվեց Մեծամորի ատոմակայանը, մինչև այժմ, լավ թե վատ, կարողացել է ապահովել որոշակի կայունություն և բավարարարել իր առջև դրված խնդիրները: Սակայն, թվացյալ կայունության հիմքում, ըստ էության առկա են եղել մեծ դատարկություներ, որոնք նույնիսկ թեթև ցնցումների արդյունքում պետք է պատճառ դառնային ամբողջ համակարգի թվացյալ անվտանգության խարխլմանը:

Այսօր էներգետիկ համակարգը (հատկապես էլեկտրաէներգիայի արտադրության համակարգը և գազամատակարարման համակարգը) իսկապես կանգնած է լուրջ մարտահրավերների առջև: Նշենք, մի քանի բացասական գործոններ, որոնք էներգետիկ համակարգի անվտանգության համար ունեն ռազմավարական նշանակություն և դրանցից էլ հիմնականում բխում են այդ մարտահրավերները:

Առաջին՝ էներգետիկ համակարգի գործունեությունը հիմնականում գտնվում է մեկ երկրի՝ կոնկրետ Ռուսաստանի վերահսկողության տակ: Այդ տեսակետից Որոտան հիդրոկասկադի հանձնումը ամերիկյան ընկերությանը արդարացված քայլ էր, սակայն իրավիճակը դրանից չի փոխվում:

Երկրորդ՝ էլեկտրաէներգիայի ստացման ռեսուրսների 70%-ը, իսկ էներգիայի մյուս աղբյուրների 100 %-ը ապահովում ենք արտաքին աշխարհից, Հայաստանը ըստ էության չնչին մասով, այն էլ հիմնականում հիդրոռեսուրսների հաշվին է ապահովում իր էներգետիկ անկախությունը: Էներգետիկ հումքի հիմնական մատակարար երկիրը նույնպես Ռուսաստանն է: Իրանը թեև գազ է մատակարարում բարտերային սկզբունքով, սակայն այս երկրի դերը առաջնային չէ, ընդհանուր պատկերը դրանից չի փոխվում: Այսինքն, ոչ միայն մեր էներգետիկ համակարգը շահագործող, այլ նաև էներգետիկ հումքի հիմնական մատակարար երկիրը Ռուսաստանն է: Ռուսաստանի հսկողության տակ է գտնվում հումքի մատակարման, էներգիայի արտադրության, բաշխման և սպառողներին մատակարման շղթայի հիմնական հանգույցները, որը կրկնակի խոցելի է դարձնում մեր էներգետիկ համակարգը:

Երրորդ՝ էներգետիկ համակարգում առկա են լուրջ կոռուպցիոն մեխանիզմներ, որտեղ դրանք դրսևորվում են գազի կամ էլեկտրաէներգիայի բարձր կորուստների, «ձախ մատակարարումների», բնակչությանը մատակարավող գազի և էլեկտրաէներգիայի ցածր որակի, տեսուչների խարդախությունների, վարկային ռեսուրսների մսխման, գերուռճացված ծախսերի (բարձր աշխատավարձերի, չարդարացված ծախսերի) և այլ բնույթի չարաշահումներով:

Չորրորդ՝ այս համակարգում առկա են կառավարման (մենեջմենթի) որակի հետ կապված լուրջ խնդիրներ, որը պարզապես դրսևորվում է էներգոհամակարգի արդյունավետության գնահատման ցածր ցուցանիշներով: Վատ կառավարման խնդիրը բնութագրական է բարձրագույն, միջին և ցածր մակարդակների համար:

Հինգերորդ՝ էներգետիկ համակարգում չեն զարգանում սեփական վերակագնվող ռեսուրսների յուրացման վրա հիմնված, ժամանակակից և նորարարական տեխնոլոգիական լուծումներ ապահովող ենթահամակարգերը: Դեռևս բացակայում է էներգետիկայի զարգացման ռազմավարությունը, իսկ այս պահին միայն հայտնի է, որ կառավարությունը Համաշխարհային բանկի հետ 2016-36 ռազմավարություն է մշակում:

Տարիներ շարունակ, ատոմակայանի դերի բացարձականացումը, ավելի ուշ նաև ռուսական գազից արհեստական կախվածության մեծացման քայլերը, որոնք իրականացվում են ռուսական հայտնի ընկերություների կողմից, մեծ քար են դարձել այս ոլորտում վերականգնվող էներգետիկայի զարգացման, բնականաբար նաև էներգետիկ անկախության համար: Համակարգը շարունակվում է հիմնվել՝ ատոմակայանի, ջերմակայանների և հիդրոկայանների վրա:

Թեև համակարգում կատարվել են համակարգի նորարացման և արդիականացման ծրագրեր՝ ինչպես օրինակ Հրազդանի 5 ՊՇԷԿ-ը, Երևանի ՋԷԿ-ը, սակայն չի զարգանում չորրորդ և ամենահեռանկարային ուղղությունը՝ այլընտրանքային և վերականգնվող էներգետիկան:

Մեր երկրի էներգետիկ համակարգի անվտանգության առջև կարող են ծագել նաև մարտավարական, ինչպես նաև օպերատիվ նշանակության գործոններ, ինչպես օրինակ գազի մատակարարումների խափանումը, մատակարարող կողմի գների մանիպուլյացիան, եղանակի փոփոխությունների հետ կապված ՀԷԿ-երի արտադրական հնարավորությունների կրճատումը, կամ փոխարժեքի տատանումներով պայմանավորված ֆինանսական վնասները: Հասկանալի է, որ այս բնույթի հարյուրավոր ռիսկեր կարող են լինել բոլոր երկրների էներգետիկ համակարգերի համար, այդ պատճառով արդյունավետ էներգետիկ անվտանգությունը նաև ենթադրում է, այս կարգի ռիսկերի մեղմացման և չեզոքացման մեխանիզմներ:

Էլեկտրաէներգիայի սակագնի 7 դրամով բարձրացման հիմքում, ինչպես հիշում ենք, ընկած են 3 հետևյալ պատճառները՝ ատոմակայանի երկարաժամկետ կանգնեցումը, երաշտի գործոնը և փոխարժեքի տատանումները: Սակայն, վերը նշված պատճառները, հասարակության համար համոզիչ և հիմնվարված չէին և ստեղծված իրավիճակի համար առաջ քաշվեցին այլ պատճառներ՝ կոռուպցիան և վատ կառավարումը: Գլոբալ առումով, իսկապես սրանք ամենակարևոր գործոններն են, որոնք ցանկացած կատարյալ համակարգ կարող են արագ բերել կոլապսի և այդ տեսակետից Բաղրամյան պողոտայի ցույցերի շեշտադրումը ճիշտ են:

Ամփոփելով նշենք, որ պետք է, հիմնովին վերանայենք մեր էներգետիկ քաղաքականությունը: Կառավարությունը ներկայումս մշակում է էներգետիկ համակարգի զարգացման երկարաժամկետ և համապարփակ ռազմավարական ծրագիր: Թեև նորից կկրնվենք, բայց պետք է մեր էներգետիկայի զարգացման շեշտը դրվի արևային, հողմնային և երկրաջերմային էներգետիկայի կարողությունների ստեղծման, ինչպես նաև համատարած էներգախնայող համակարգերի ներդրման վրա: Շատ է կարևորվում նաև, ոչ միայն մի երկրից էներգետիկ կախվածության նվազեցման, այլ նաև էներգետիկ համակարգի որոշ օղակների ապամոնոպոլացնելու, դրանց հզորությունների մի մասը մեր պետության ենթակայության տակ բերելու, իսկ որոշ մասը նաև այլ սեփականատերերին տրամադրելու խնդիրը, սեփականատերեր, որոնք կարողանում են իսկապես արդյունավետ կառավարել և կոռումպացված համակարգերի արդյունք չեն:

Անդրանիկ Բարսեղյան