Ինչո՞ւ է Սամվել Կարապետյանը գնում ՀԷՑ-ը
Բիզնե՞ս, թե՞ պետական շահ
Նախորդ շաբաթ հայտնի դարձավ, որ «Տաշիր գրուպը» որոշել է գնել ՀԷՑ-ը, և ՀՀ կառավարությունը հավանության է արժանացրել այդ որոշումը: Խոսակցությունները, որ հայ միլիարդատեր Սամվել Կարապետյանը պատրաստվում է գնել ՀԷՑ-ը, կային դեռ վաղուց՝ Բաղրամյանի ցույցերի ժամանակ, սակայն այդ խոսակցությունները պաշտոնապես բավական համառորեն հերքվում էին: Սամվել Կարապետյանը ՀԷՑ-ը գնելու պաշտոնական հայտարարությունից մեկ-երկու օր առաջ էլ հստակ չէր պատասխանում լրագրողների հարցերին, բայց, ամեն դեպքում, չէր խուսափում կարծիք հայտնել, օրինակ, որ ազգայնացմանը կողմ չէ, իսկ արդիականացումը համարում է պարտադիր: Այժմ, երբ գործարքն արդեն ավարտվել է, ակնհայտ է մի բան, որ ցույցերի ողջ ընթացքում և դրանից հետո, ընդհուպ մինչև պաշտոնական որոշումը, հայաստանյան և ռուսաստանյան վերնախավերի ու Սամվել Կարապետյանի միջև ընթանում էին «բանակցություններ»:
Սամվել Կարապետյանի եղբայր, ՀՀԿ պատգամավոր Կարեն Կարապետյանը ՀԷՑ-ը գնելու կապակցությամբ 1in.am-ին տված մեկնաբանության մեջ նշում է, թե «այդ գործարքը զուտ բիզնես տեսակետից, մեղմ ասած, իր սրտով չէ», այնուհետև ավելացնում, որ մի բան է երկրի ու պետության շահը, մեկ այլ բան՝ ընտանեկան բիզնես շահերը: Կարեն Կարապետյանը նաև ընդգծում էր, որ «մյուս կողմից, հասկանալի է, որ երկրի համար ռազմավարական նշանակություն ունեցող միավորը չէր կարող գնալ շարունակական կործանման, գուցե և սնանկացման, ու, Աստված մի´ արասցե, փլուզման: Ուստի, այսպես թե այնպես, պետք է լիներ այն անհատը կամ կազմակերպությունը, որը կստանձներ ոլորտը կարգավորելու պատասխանատվությունը»: Այդ անհատը Կարեն Կարապետյանի տողատակերում իր եղբայրն է:
Կարեն Կարապետյանի խոսքում առկա դժգոհությունը բիզնես շահերի տեսանկյունից լղոզվում է պետության շահերը սպասարկելու Կարապետյանների ձգտումը շեշտելով: Այստեղ հիշենք, որ Սամվել Կարապետյանը, թեև ազգությամբ հայ է, ակտիվ ներգրավված է հայաստանյան կյանքի տարբեր ոլորտներում, բայց, որպես գործարար, ռուսաստանյան համակարգում է կայացել ու իր հիմնական ակտիվները հենց այնտեղ են: Ու եթե կա որևէ երկրի ռազմավարական շահ, հանուն որի պետք է երկրորդել սեփական բիզնես շահերը, դա նախ՝ Ռուսաստանն է, հետո՝ Հայաստանը:
Ամեն դեպքում, «Տաշիր գրուպը» ՀԷՑ-ը գնելով, ստանձնում է մի շարք պարտավորություններ, որոնք ահռելի ծախսեր են պահանջելու՝ ՀՀ կառավարության հետ համամասնության սկզբունքով սակագնի տարբերության փոխհատուցում սպառողների մեծ մասի ու փոքր բիզնեսի համար, ՀԷՑ-ում գոյացած պարտքերի մի մասի մարում սեփական միջոցների հաշվին, արդիականացում: Ինչպես արդեն տեսանք, Սամվել Կարապետյանի եղբայրը ճգնաժամի մեջ գտնվող ՀԷՑ-ի վրա նման գումարներ ծախսելը բիզնեսի տեսանկյունից համարում է ոչ այդքան շահավետ: Այս ամենին նախորդած երկարատև ու բարդ բանակցություններն էլ գալիս են ամրապնդելու այն կարծիքը, որ որոշումը միանգամից ու հեշտ չի կայացվել:
Փոփոխվող հայ-ռուսական հարաբերություններ
Տարածաշրջանում Ռուսաստանի համար իր ազդեցության պահպանման կարևոր գրավականներից է էներգետիկ ոլորտը, բայց այդ ազդեցությունը պահելու մեթոդներն այլևս չեն գործում: Եթե վերնախավերի հետ հնարավոր է խոսել ճնշումների լեզվով, ապա հանրության վրա ազդելու ուղղակի լծակներ չկան, հասարակ սպառողին հետաքրքիր է գինը, իսկ գինը թանկացնում է ռուսական ընկերությունը, որի գործունեությունը հնարավոր բոլոր ձևերով կոռումպացված է այդ նույն հասարակության աչքի առաջ: Ռուսական կողմն իրեն չի կարող թույլ տալ կորցնել ՀԷՑ-ի նման ռեսուրսը՝ պարտքը պետք է մարվի, ՀԷՑ-ը պետք է աշխատի, բայց հայաստանյան կողմում անհարթություններ կան, հասարակությունը դեմ է իր գրպանից վճարել պարտքը: (Ընդհանրապես, հասարակությունում վերջերս շատ են ցուցաբերում հակառուսական տրամադրություններ, ի տարբերության իշխանության): Արդյունքում կայացվում է որոշում փոխել, մեղմացնել ազդեցության մեթոդները:
2013 թ. սեպտեմբերի 3-ից հետո տպավորություն կար, որ Հայաստան-Ռուսաստան հարաբերություններում նկատվում է վատթարացում՝ ի վնաս հայկական կողմի: Հայաստանի անակնկալ շրջադարձը դեպի ԵՏՄ, Պուտինի այցը Հայաստան, հետո նաև ռուս-արևմտյան հարաբերությունների սրումը ուկրաինական ճգնաժամի առիթով Հայաստանին ավելի էին մղում ռուսական ազդեցության գոտի: Այս պահի դրությամբ, սակայն, ակնհայտ է, որ տեղի են ունեցել փոփոխություններ: Փոփոխությունների վրա ազդել է մի քանի գործոն: Գյումրիում տարեսկզբի ողբերգության հետևանքով հասարակական բողոքի մեծ ալիքը, Բաղրամյանի ցույցերը՝ ուղղված էլեկտրաէներգիայի սակագնի բարձրացման դեմ, հայ-ադրբեջանական վերջին բախումների հետևանքով հայկական կողմի նոր դիրքորոշումը և Ռուսաստան-Արևմուտք հարաբերություններում գրանցված ձնհալը:
Փոփոխվող այս իրավիճակում ՀԷՑ-ի խնդիրը ոչ միայն դառնում է փոփոխության պատճառներից մեկը, այլև այդ փոփոխությունները գնահատելու ինդիկատոր: Պատահական չէ, որ Բաղրամյանի ցույցերի վերջին թեժ օրերին, երբ հայտարարվեց սակագնի փոխհատուցման ու աուդիտի մասին, ռուսական կողմից նաև Պերմյակովին հայաստանյան արդարադատությանը հանձնելու հավաստիացում տվեց: Խոսք գնաց նաև արտոնյալ պայմաններով վարկի մասին: Մամուլում նաև սկսեցին խոսել Հրաչյա Հարությունյանի արտահանձնման մասին, այսինքն՝ հայ-ռուսական հարաբերությունների մի խնդիրն ուղիղ կապվեց մեկ այլ խնդրի ու երևաց, որ այդ խնդիրների թե´ պատճառները, թե´ լուծումները նույն տեղում են, դրանք լուծվում են փաթեթով:
Դժվար է ասել, թե էլեկտրաէներգիան կթանկանա, թե ոչ: Սովորական սպառողը կարող է մոլորվել պաշտոնապես հնչող հայտարարությունների ու քաղաքական փակ սակարկումների թվաբանության մեջ: Ի վերջո, նույն սուբսիդավորումը, թեկուզ պարիտետով՝ համամասնությամբ, գոնե այդ համամասնության մեր մասով լինելու է ՀՀ բյուջեից: Բայց պարզ է նաև, որ առաջնային մտահղացումը, այսինքն՝ սպառողների հաշվին փակել ՀԷՑ-ի պարտքերը, ձախողվել է, ավելին, ՀԷՑ-ի ակտիվները այլևս չեն պատկանում նախորդ բաժնետերերին: Ընթանում է աուդիտ, բացի այդ, «Տաշիր գրուպը» պարտավորվում է նոր ստանդարտներ մտցնել ու արդիականացում իրականացնել, ներդրումներ անել, «սեփական գրպանից» գումարներ ծախսել:
Կողմերը ՝ Հայաստանն ու Ռուսաստանը, եկել են կոմպրոմիսի: Որպես կոմպրոմիս ընտրվել է Ռուսաստանում հայտնի միլիարդատեր, ազգությամբ հայ, Հայաստանում բիզնես, քաղաքական շահեր ունեցող, հայաստանյան վերնախավին բավական հոգեհարազատ Սամվել Կարապետյանը՝ էներգետիկ ոլորտում փորձառու իր ընկերությամբ: Դժվար է ասել, թե բիզնես տեսանկյունից որքանով կարդարացվի այս գնումը «Տաշիր գրուպի» համար: Բավական թերահավատ տրամադրություններ կան նաև այն հարցի վերաբերյալ, թե, ի վերջո, սպառողը թա՞նկ է վճարելու, թե՞ ոչ: Բայց քաղաքականապես ՀԷՑ-ի գնումը «Տաշիր գրուպի» կողմից ցույց է տալիս, որ կայացել է որոշակի կոմպրոմիս: Նախկին ՀԷՑ-ի մենեջմենթն այլևս չի լինելու, բոլոր կողմերը ֆիքսել են կոռուպցիայի ահռելի ցուցանիշներն այդ ընկերությունում, ֆիքսել են, որ այսպես աշխատել չի կարելի ու բեռն էլ ամբողջովին չի կարող մնալ հայաստանյան կողմի վրա:
Ներքաղաքական դերակատարում ստանձնելու փորձ
Միամիտ կլիներ պնդել, թե Սամվել Կարապետյանի պես տնտեսական ազդեցություն ունեցող մարդուն հեշտ կլիներ այդքան հեշտ համոզել, կամ առավել ևս, ստիպել դառնալ բուֆեր, եթե, իհարկե, չենք հավատում այն վարկածին, թե տնտեսապես նման ռիսկեր պարունակող գործարքն արվել է բացառապես Հայաստանի պետականության հանդեպ ունեցած սիրուց դրդված:
Սամվել Կարապետյանի եղբայրը, չզլանալով օգտագործել առիթը, նշում է, որ հայկական կողմն է խնդրել «Տաշիր գրուպին» գնել ՀԷՑ-ը: Ընդ որում, սա նմանատիպ առաջին դեպքը չէ, երբ Հայաստանից Սամվել Կարապետյանին ինչ որ բան են խնդրում: Կարապետյանը՝ որպես բուֆեր, կարողացավ իրեն դրսևորել նաև Սերժ Սարգսյան-Գագիկ Ծառուկյան միջադեպի ժամանակ: Տարբեր աղբյուրներ տարբեր մեկնաբանություններ են տալիս այն մասին, թե որ կողմն էր դիմել Կարապետյանին, բայց այն, որ Կարապետյանին, ամեն դեպքում, դիմել էին ու նա եկել էր, ոչ ոք չի հերքում: Հավանաբար, բիզնեսի տեսանկյունից և հանուն պետության կորուստները կփոխհատուցվեն նման խնդրանքների տեսքով՝ Կարապետյաններին ներքաղաքական կյանքում ավելի մեծ ազդեցություն ունենալու հավանություն տալով:
Այստեղ կարող ենք հիշել նաև այն մասին, որ Կարեն Կարապետյանը՝ Սամվել Կարապետյանի եղբայրը, հասարակ հանրապետական չէ: Նա ժամանակին եղել է Սերժ Սարգսյանի աշխատակազմի ղեկավարը, իսկ վերջերս էլ հանրապետական այն խիզախներից էր, որ ուղիղ տեքստով քննադատում էր Հայաստանի իշխանությունների տնտեսական քաղաքականությունը: Այս հանգամանքը ևս կարելի է դիտարկել Սամվել Կարապետյանի՝ ՀԷՑ-ի գնման հարցում ունեցած ներհայաստանյան քաղաքական մոտիվացիաները դիտարկելուց:
Իմիջայլոց, Սավել Կարապետյանը վերջին օրերին Հայաստանում էր, «էլիտայի հետ» կա´մ հարսանիքի, կա´մ Երևանի կենտրոնի սրճարաններում, կա´մ որևէ հանդիսավոր միջոցառման, իսկ հանրությունն այդ մասին ակտիվ տեղեկացվում էր: Հանրությունը նույնիսկ իմացավ, որ նա առանց թիկնազոր է ման գալիս ու ոչ գոլդ համարանիշներով: Կարապետյանի հրապարակավ ներկայության ակտիվացումը, ՀԷՑ-ի գնման մակարդակի խոշոր գործարքի ֆոնին,պատահական չէ: Բացառված չէ, որ շուտով առիթ ունենանք խոսել քաղաքական կյանքում նոր գործոնի ակտիվացման մասին:
Լևոն Մարգարյան
