Շատ կարևոր է, որ անձը մինչև ճամպրուկները կապելը կշռադատի, թե ինչ է իրեն այնտեղ սպասվում. Գ.Եգանյան

Արմավիրի մարզի Մյասնիկյան գյուղի բնակիչ Հովհաննես Հարությունյանը 2009 թվականին է որոշել մեկնել Ավստրիա, հետո այնտեղից գնացել է Գերմանիա` եղբոր մոտ, ով առողջական խնդիրների պատճառով չի ապաքինվել և իր մահկանացուն է կնքել: Հետո Հովհաննեսը կրկին վերադարձել է Ավստրիա, որտեղ շարունակել է ապրել քույրերի մոտ:

«Երկար ժամանակ մնացի Ավստրիայում, հետո որոշեցի ընտանիքիս էլ տանեմ: Փորձեցի ինտեգրվել տեղի կյանքին: Բավականին շրջապատ և ընկերներ ձեռք բերեցի: Որպես կամավոր` աշխատում էի տեղի Կարմիր խաչում:

Ամեն ինչ լավ էր ընթանում, սակայն երբ   ավելացավ այլ երկրներից, մասնավորապես Սիրիայից Ավստրիա եկող փախստականների հոսքը, ամեն ինչ փոխվեց: Այս տարվա փետրվարին` գիշերը ժամը 4.00-ին, տեղի իշխանությունների ներկայացուցիչները մտան մեր տուն և տեղեկացրեցին, որ ընդամենը 15 րոպե ժամանակ ունենք մեր իրերը հավաքելու և երկիրը լքելու համար: Հիմա կրկին վերադարձել ենք հայրենիք, մեր հողի վրա ենք և նորից փորձում ենք վերաինտեգրվել»,- ORER.am-ի հետ զրույցում պատմեց Հովհաննեսը:

Ընդհանուր առմամբ  6,5 տարի եվրոպական մի քանի երկրում ապրելով նա եկել է այն համոզման, որ թեև կենցաղի, մշակույթի տարբերությունը, որը Հայաստանի համեմատ սարերի ու ձորերի է, այնտեղ էլ շատ բարդություններ կան, որոնց մասին մեկնելուց առաջ դժվար է պատկերացնել:

«Առաջինը լեզվի արգելքն է, որը հաղթահարելու համար բավական ժամանակ է պահանջվում, բայց ժամանակի ընթացքում նման հարցերը հաղթահարվում են: Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա այստեղի խնդիրները մնացել են նույնը՝ ջուր չկա, մեքենասարքավորումներ չկան, բերքի իրացումը կրկին խնդիր է: Անկեղծ ասած, ես չեմ պատկերացնում մի նորմալ մարդու, որը ուզենա սեփական տան դուռը փակել և գնալ օտար երկիր, բայց երբ տեսնում ես, որ ընտանիքդ պահելու այլ ելք չկա և ոչինչ չի ստացվում, ստիպված ես գնում այդ քայլին»,- ասում է Հովհաննեսը:

Երեք տարի առաջ նա կարողացել է նաև Ավստրիա տեղափոխել իր կնոջն ու չորս երեխաներին, բայց փետրվարյան այդ օրը, երբ նրանց դուռը թակեցին միգրացոն ծառայության աշխատակիցները և հայտնեցին, որ այլևս չեն կարող շարունակել ապրել ավստրիական փոքրիկ Վիեներ Նոյշտատ քաղաքում, ամուսիններն իրենց երեք զավակների հետ վերադարձան Հայաստան:

ԵՄ-ի կողմից ֆինանսավորվող «Թիրախային նախաձեռնություն Հայաստանի համար» եռամյա ծրագրի վերաինտեգրման ծրագրի պատասխանատու Մարիա Հարությունյանը ORER.am-ի հետ զրույցում նշեց, որ Հովհաննեսի ընտանիքը վերջին երկու տարիներին ծրագրին դիմած այն 243 ընտանիքներից է, որը այդ ծրագրի շահառուներից է: Այն օգնում է Հայաստան վերադառնալուց հետո վերաինտեգրման դժվարությունները հաղթահարել, նրանց հետագա կյանքի համար ավելի բարենպաստ պայմաններ ստեղծել և այլն:

«Ծրագիրը չորս մասից է բաղկացած, որոնցից երկրորդը տնտեսական վերաինտեգրմանն է վերաբերում, սակայն այն ունի չափորոշիչներ, որոնց չհամապատասխանելու դեպքում շահառուները չեն կարողանում օգտվել այս ծրագրից»,- ասում է Մ. Հարությունյանը:

Այդ չափորոշիչների համաձայն` մարդիկ պետք է լինեն ՀՀ քաղաքացիներ, պետք է 6 ամսից ավելի բնակված լինեն եվրոպական որևէ երկրում և նշված ծրագրին դիմեն Հայաստան վերադառնալուց հետո առավելագույնը մեկ տարվա ընթացքում:

Ծրագրի շրջանակում մինչ օրս ֆինանսավորվել է 56 փոքր բիզնես-ծրագիր, որոնք տարբերվում են թեմատիկ տեսակներով՝ արագ սննդի սպասարկում, գեղեցկության սրահ, ավտոտեխսպասարկման ծառայությունից մինչև  գյուղանտեսություն:

«Շատ են դիմում անասնապահական բիզնեսով զբաղվելու համար, ունենք նաև ջերմոցային տնտեսություններ: Նույնիսկ մի քանի հաջողված դեպք վերաֆինանսավորել ենք: Կան նաև անհաջող փորձեր նույնպես, բայց այս ծրագրի նպատակը Հայաստան վերադարձածներին տեղում պահելն է, որը կարծում եմ` հաջողված քայլ կարելի է համարել»,- ասում է Մ.Հարությունյանը:

Հովհաննես Հարությունյանի ընտանիքը նշված ծրագրի շրջանակում Հայաստանում օժանդակություն արդեն ստացել է:

«Հայաստան վերադառնալուց հետո երրորդ օրը նա դիմեց մեզ, բավականին սթրեսային իրավիճակում էր: Մենք նրան օգնեցինք, որպեսզի կարողանա անասնապահությամբ զբաղվել: Մեկ ամիս անց նա նաև հող վարձակալեց և սկսեց մշակել: Նրանց դեպքն այն հաջողվածներից է, ովքեր կարողացել են տեղում սեփական բիզնես հիմնելու փորձեր անել: Հովհաննեսը բազում բիզնես-մտքեր ունի, որը հուսով եմ` ժամանակի ընթացքում կկարողանա կյանքի կոչել: Դա հույս է ներշնչում, որ նրա  մոտ ամեն ինչ լավ կստացվի»,- ասում է Մ.Հարությունյանը:

Սակայն պարզվում է, որ ապաստան տրամադրելու ողջ գործընթացն իրականացվում է գաղտնիության պայմաններում, ուստի այս կամ այն երկրի իշխանությունները չեն կարող տեղեկացված լինել, թե իրենց երկիրը լքող և այլ երկրներից ապաստան հայցողների թիվը որքան է: Այս մասին ORER.am-ի հետ զրույցում ասաց ՀՀ ՏԿԶ նախարարության Միգրացիոն պետական ծառայության պետ Գագիկ Եգանյանը:

«Շատ դեպքերում անձը ծագման երկրի պայմաններից ելնելով է իր հայցը ձևակերպում: Այդ է պատճառը, որ ապաստանի հայցերը, որոնք որ քննարկվում են այլ պետությունների իրավասու մարմինների կողմից , այդ տեղեկությունները չեն տրամադրում ծագման երկրի իշխանություններին, քանի որ դրանք հրապարակման ենթակա չեն»,- ասում է Գ.Եգանյանը:

Միգրացիոն ծառայության պետի խոսքով` ցանկացած երկիր, այդ թվում` Հայաստանը, միգրացիոն քաղաքականություն իրականացնելու համար ընդունում է իր համար ընդունելի խաղի կանոններ, ու թեև այլ երկրներից իր երկիր մուտք գործելու և այդտեղ բնակություն հաստատելու թույլտվություն տալ-չտալու հարցերի միասնական փաստաթուղթ չկա, սակայն թույլտվություն տրամադրելու հիմքերի առումով դրանք նմանություններ ունեն:

«Առաջինը ընտանիքի միավորման հանգամանքներով է պայմանավորված, երկրորդ հիմքը ուսման հիմքով է դիմողին իրավունք տրամադրվում, երրորդը բարձր որակավորում ունեցող մասնագետներին է վերաբերում և կա չորրորդը, որը կրկին որոշակի ժամանակով բնակության իրավունք է տալիս: Դա այն է, որ անձը ապաստան է խնդրում տվյալ երկրից»,-ասում է Գ.Եգանյանը:

Վերջին դեպքում արդեն անձին ժամանակավոր ապաստան տրամադրելու դեպքում նա համարվում է այդ երկրում օրինական բնակվող, նրան իր կամքից անկախ չեն կարող վերադարձնել ծագման երկիր, իսկ ապաստան տրամադրած երկիրը պարտավորվում է որոշակի սոցիալական ապահովություն տրամադրել տվյալ անձին: Հայցի բավարարման համար պետք է բավարար հիմքեր լինեն:

Դիմումատուն պետք է ապացուցի, որ  ծագման երկրում տվյալ անձը իր կրոնական, սեռական, քաղաքական հայացքների համար հալածանքների է ենթարկվում, սակայն Հայաստանի դեպքում, քանի որ նման հարցեր չկան, ուստի հայցերի ճնշող մեծամասնությունը մերժվում է և անձինք վերադարձվում են իրենց ծագման երկիր՝ Հայաստան:

«Վերջին տարիներին Հայաստանից մեկնած և եվրոպական երկրներից ապաստան հայցողների թիվը հասել է 4-5 հազարի, որոնց բացարձակ մեծամասնությունը մերժվում է: Շատ կարևոր է, որ անձը մինչև ճամպրուկները կապելը կշռադատի, թե ինչ է իրեն այնտեղ սպասվում, քանի որ ակնկալիքները երբեմն չափազանցված են:

Նման անհեռանկարային «ճամփորդությունը» բավական ծախսերի հետ է կապված, եթե չասենք` նաև հոգեբանական, սթրեսային այն իրավիճակները, որոնք կան, սակայն որոշումների հիմքում պետք է լինի ճիշտ տեղեկատվությունը և մի քանի տարի եվրոպական այս կամ այն երկրում ապրելու համար չվաճառեն իրենց ողջ ունեցվածքը և գնան այդ ճանապարհով»,- ասում է Գ.Եգանյանը:

Ի դեպ,  «Թիրախային նախաձեռնություն Հայաստանի համար»  եռամյա ծրագրի վերաինտեգրման ծրագրի պատասխանատու Մարիա Հարությունյանի կողմից ORER.am-ին տրամադրած վիճակագրության համաձայն` վերջին երկու տարիների ընթացքում կազմակերպությանը դիմել է եվրոպական տարբեր երկրներից վերադարձած 243 ընտանիք: Իսկ ընդհանուր առմամբ՝ ծրագրին դիմել է շուրջ 850 ընտանիք, որոցից ամենաշատը Ֆրանսիայից՝ 51, Նիդեռլանդներից՝ 50, Գերմանիայից՝ 46, Հայաստան տեղափոխվածներն են:

Ուշագրավ է նաև այն, որ վերադարձածների թվում կան նաև Էստոնիայից, Կիպրոսից, Մոլդովայից, Պորտուգալիայից եկածներ, որոնց նույնպես  նշված երկրներում ապաստան տրամադրելու հայցը մերժվել է:

Միգրացոն թեմաներն ուսումնասիրելու և դրանք ներկայացնելու ժամանակ հնարավոր չէ շրջանցել նաև հոգեբանական գործոնը, որից ամենաշատը տուժում են երեխաները: Մեզ հանդիպած Հարությունյանների ընտանիքի 10-ամյա տղան նույնպես անմասն չէր դրանից ու թեև ընդամենը երեք տարի է ապրել Վիեներ Նոյշտատ քաղաքում, այդպես էլ չէր կարողանում առանց արցունքների խոսել այնտեղ անցկացրած օրերի մասին:

Հաջողություն  մաղթենք Հովհաննեսի ընտանիքին` հույսով, որ նրանց օրինակը ոչ միայն ոգևորիչ կդառնա Հայաստան վերադարձողների համար, այլև վերջ կդնի նման «վոյաժներին», քանի որ կյանքից կտրած ցանկացած ճյուղ այլևս չի վերականգնվում, այլ իր անբուժելի  հետքն է թողնում հատկապես երեխաների ապագայի վրա:

Արմինե Գրիգորյան  

Լուսանկարները` ORER.am-ի