ԱԿՆԱՐԿ ԱՆՑՅԱԼԻՑ . . .
1-ին դարի (մ.թ.ա) առաջին տասնամյակները հայ ժողովրդի պատմության մեջ յուրահատուկ տեղ են գրավում, գրում է Orer.am-ը: Դա այն ժամանակաշրջանն է, որի ընթացքում Հայաստանի նոր արքա՝ Տիգրան 2-ը (95-55թթ.) բռնեց արտաքին նվաճումների ուղին և ստեղծեց մեծ տերություն: Հայկական տերության տարածքը եռապատկվեց ի հաշիվ շրջակա մոտ և հեռու երկրների: Հայաստանը դարձավ ժամանակի հզոր տերություններից մեկը: Տիգրան Մեծը սկսեց այնտեղից, որտեղ անհաջողություն էր կրել իր պապը՝ Արշակ 1-ը: Դա Ծոփքի միացման խնդիրն էր, որով կիրականանար Մեծ Հայքի տարածքի ամբողջացումը:
Ստեղծված տերությունը ընդգրկում էր առաջավոր Ասիայի նշանակալից մասը. այն տարածված էր Միջերկրական ծովից ու Եգիպտոսից մինչև Կասպիականը և Կուր գետից մինչև Միջագետք: Ինչպես ամեն մի հզոր պետություն, այն իր ազդեցության ոլորտի մեջ առավ հարևան ավելի թույլ երկրները: Տերության մեջ խոսում էին 15-ից ավելի լեզուներով:
Տիգրան Մեծը մեր ազգի պարծանքն է, բայց ինչո՞ւ չկարողացավ պահպանել իր աշխարհակալությունը և ինչո՞ւ մեզ չժառանգեց հզոր ազգի արտոնությունը: Այս հարցի պատասխանը մեզ տալիս են Մեսրոպ Մաշտոցը և Մովսես Խորենացին: Պարզապես, Տիգրան Մեծը բան չուներ տալու նվաճված հպատակներին՝ ո՛չ գիր, ո՛չ գրականություն, և ո՛չ էլ մշակույթ: Նրա ժամանակաշրջանում հայ ժողովուրդը ընդամենը կապողի դերում էր: Կապում էր հույների և պարթևների կրոնը, մշակույթը, օգտագործում էր հույների լեզուն, սովորությունները:
Ուրեմն, սպառող էր, այլ ոչ թե արարող:
Այս ամենը գիտակցելով մեզ ստիպում էին կրկին ու կրկին անդրադառնալ հայոց ռազմական ճակատագրին: 4-5-րդ դարերում հայ ժողովուրդը ընդունում էր դեպի անխուսափելի վախճան: Սակայն ի շնորհիվ Տրդատ 3-ի թագավորության ժամանակաշրջանում (293-330թթ.) տեղի ունեցած մի խոշոր իրադարձության՝ քրիստոնեության ընդունման և հռչակման ՝ Հայաստանում որպես պետական կրոն (301թ.) և հետագայում 405թ. Մեսրոպ Մաշտոցի գրերի գյուտի շնորհիվ ձեռք բերեցինք գիտություն, մշակույթ և հեռանկար դեպի ապագա:
Մեզանից առաջ ապրող հայոց աշխարհի ցեղապետերն ու իշխանները իմաստուններին չհրամայեցին հիշատակարաններ գրել և ոչ էլ մտածեցին դրսից ներս իմաստուն բերել: Իմաստության միակ փրկիչը եղավ հենց Մաշտոցը:
<<Ճանաչել զիմաստությին և զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ>>՝ կարդալով Մաշտոցի թարգմանած առաջին նախադասությունը և վերհիշելով մեր թագավորների ու մյուս նախարարների անիմաստասեր բարքերը. Մ. Խորենացին եզրակացնում է, որ հենց դա է Բանի ասպարեզում հայ ժողովրդի ունեցած խայտառակ պարտության պատճառները:
Մաշտոցից այս կողմ ստեղծած Բանն էլ մատնված էր անբանության:
Այսինքն, ուժեղ պետության մեր երազանքը ծիծաղելի է, քանի դեռ մենք խորությամբ չենք ընկալել հայերեն առաջին պատգամը և մեր թագավորների քայլերը, ու դասեր չենք առել դրանցից:
Յուրաքանչյուր Հայաստանի քաղաքացի՝ բանվոր, թե նախագահ քսան տարի առաջ երազում էին անկախության մասին, որովհետև այն երազել ենք շուրջ 600 տարի: Այսօր այդ երազանքը կատարվել է, սակայն ոչինչ չի փոխվել: Մենք նույն անհանդուրժողն ենք մեկս մյուսի նկատմամբ: Երևի մեր դժվար անցած ուղին, որ բերել է այսօրվան կամ ... գուցե դաստիարակության պակասն է: Չգիտե՛մ, բայց մի բան հաստատ է, որ մեզ էլ չի հետաքրքրում կամ քչերին է հետաքրքրում՝ կրթությունը, գիտությունը, դարերով եկած ավանդույթները, հեքիաթները, որով մեծացել ենք ու որով տարբերել ենք բարին չարուց... Երևի հավատն է կորել մեր մեջ, որ կգա նորն ու ամեն ինչ իր տեղը կընկնի:
Մենք կամ առաջնորդ հարգել, սիրել չգիտենք, կամ նրանք պատահական <<անցորդներ>> են, առաջնորդների դերում չեն ընդունվում ժողովրդի կողմից՝ իրենց անհատականությամբ: Թեև անհատի պաշտամունքը մեզ մոտ ավելի է զարգացած: Գուցե՞ անհատները ճիշտ չեն ընտրված:
Հայացք գցելով դեպի անցյալ, հետո համեմատելով ներկան անցյալի հետ՝ փորձելով գնահատել ապագան զարմանում եմ, որ անցյալի սխալները դառնում են ներկայի սխալներ ու աղավաղում են ապագան: Զարմանում եմ, որ անցյալից դասեր չենք քաղել ու կրկնում կամ երբեմն լղոզված ենք կրկնում հայոց թագավորների սխալները...
Այս սխալների հետևանքով մենք կորցրեցինք դժվարությամբ ձեռք բերած բարձր կրթական մակարդակը, գիտությունը, դաստիարակությունը, ազնվությունը, ինքնասիրությունը և ամենակարևորը՝ ՀԱՎԱՏԸ, որը կորցրել ենք մեր ղեկավարների <<գլխավորությամբ>>:
Ասում են. <<Ամեն ժողովուրդ արժանի է իր իշխանությանը>>... Չգիտե՛մ, գուցե սխալ են ասում, կամ ինչ-որ մի բան խառնել են իրար:
Մի բան հաստատ է՝ կա՛մ իշխանությունը չի նկատել թագավորների սխալները, կա՛մ չգիտի և իրենք էլ շարունակում են դրանք:
Այսպես պարտվում ենք: Պարտվում ենք հայ ղեկավարների լռության ու անտարբերության ներքո: Քանի որ նրանք այդպես էլ չվերլուծեցին հայոց թագավորների սխալները, որոնց անունները ցավոք այսօր գրեթե չեն հիշում, որովհետև երբեք էլ կարգին չեն իմացել...
